در انتهای نگریستن

آلن رب‌ـ گري‌يه

برگردان: ابوالحسن نجفي

ذکر مصيبت وسيله‌اي است براي پذيرفتن بدبختي بشري و آن را در کل زندگي جا دادن و لاجرم آن را موجه و مشروع ساختن (به صورت جبر يا حکمت يا تزکية نفس): امتناع از پذيرفتن تراژدي و جست‌وجوي وسايل بياني براي اغفال نشدن و به دام آن نيفتادن (وهيچ چيز فريب‌کارتر از تراژدي نيست) امروز از مهم‌ترين وظايف نويسنده است. رلان بارت قصد من در اين مقاله رد دلايل مخالفان رمان نو نيست، بلکه بيش از آن مي‌خواهم حد و مرز اين دلايل را مشخص و وجوه افتراق نظر خودم را از نظر آن‌ها روشن کنم. از جدل حاصلي به بار نمي‌آيد، اما اگر گفت‌وشنود واقعي ميسر شود نيايد از آن سرباز زد. و اگر از اين گفت‌وشنود هم حاصلي به بار نيايد دست‌کم مي‌توان سبب آن را دريافت. نخست آيا در کلمة «انسانيت» به نام آن آثار ما را محکوم مي‌کنند فريبي به کار نرفته است؟ و اگر اين کلمه بي‌معني نباشد دقيقاً به چه معني است؟ کساني که آن را همواره به کار مي‌برند، کساني که آن را تنها ملاک ستايش و نکوهش قرار مي‌دهند تفکر مشخص (و محدود) دربارة انسان و موقعيت او در جهان و پديده‌هاي هستيش ـ را شايد به عمد ــ با نوعي اعتقاد به اصليت و مرکزيت انسان در مي‌آميزند و براساس آن مدعي مي‌شوند که هرچه در جهان هست معنايي يا دلالتي دارد، يعني شبکه‌اي از احساسات و افکار انساني به گرد اشياي جهان مي‌تنند. عقيدة آن‌ها را مي‌توان در دو جملة زير خلاصه کرد. اگر من بگويم:«جهان همان انسان است.» از هر گناهي پاک مي‌شوم. ولي اگر بگويم:«جهان همان جهان است و انسان هم فقط انسان است.» بي‌درنگ متهم به ارتکاب جنايت نسبت به بشريت خواهم شد. جنايت عبارت از بيان اين عقيده است: چيزي در جهان هست که انسان نيست و با او هيچ سخني نمي‌گويد و هيچ‌وجه مشترکي با او ندارد. اصل جنايت در اين است که من اين جدايي و فاصله ميان انسان و اشياي جهان را ببينم و سعي نکنم که به آن «تعالي» ببخشم. حال آثار ادبي چگونه مي‌توانند «غيرانساني» باشند؟ چگونه فلان داستان که انسان را به صحنه مي‌آورد و در هر صفحه، قدم به قدم، او را دنبال مي‌کند و کرده‌ها و ديده‌ها يا انديشه‌هاي او را شرح مي‌دهد ممکن است متهم به روگرداني از انسان شود؟ همين‌جا بگويم که آن‌ها با قهرمان داستان حرفي ندارند، يعني بر او ايراد نمي‌گيرند که چرا «غيرانساني» است، حتي اگر ديوانة مردم‌آزار يا جاني باشد. اما اکنون نگاه اين مرد ـ قهرمان داستان ـ بر اشياي جهان خيره مي‌شود: آن‌ها را مي‌بيند اما نمي‌خواهد تصاحب کند، نمي‌خواهد با آن‌ها هيچ نوع توافق مشکوک يا تباني داشته باشد، از آن‌ها چيزي نمي‌پرسد و در ذهن خود نسبت به آن‌ها هيچ احساسي حاکي از سازگاري يا ناسازگاري نمي‌يابد. احياناً ممکن است آن‌ها را پايگاه هوس خود يا نگاه خود قرار دهد، اما نگاهش فقط ابعاد آن‌ها را مي‌بيند و هوسش نيز بر سطح آن‌ها قرار مي‌گيرد بي‌آن که در عمق آن‌ها فرو رود ـ زيرا چيزي در عمق آن‌ها نيست ـ و بي‌آن که آن‌ها را ندا دهد ـ زيرا آن‌ها پاسخي نخواهند داد. هر داستان که چنين کسي را به صحنه بياورد از ديدگاه «انساني» محکوم است، زيرا به حکم اين ديدگاه، نشان دادن انسان در جايي که هست کافي نيست: نويسنده بايد اعلام کند که انسان در همه‌جا هست. طرفداران اصالت بشر، به بهانة اين که شناخت انسان از جهان امري ذهني است، انسان را وسيلة توجيه همه چيز قرار مي‌دهند، يعني يک پل عاطفي ميان روح انسان و اشياي جهان مي‌کشند و انسان را پشتوانة اين همبستگي مي‌کنند. در زمينة ادبيات، بيان اين همبستگي در مناسبات تشبيه و استعاره و مجاز آشکار مي‌شود. اين‌ها هرگز صناعات ادبي پاک و بي‌آلايشي نيستند. هنگامي که از باد و باران «هوس‌باز» يا کوهستان «باشکوه» يا «دل» جنگل يا آفتاب «بي‌امان» يا دهکدة «قوز کرده» در ته دره سخن مي‌گوييم در وهلة نخست ظاهراً اطلاعي دربارة وضع و شکل و اندازه و موقعيت آن‌ها به دست مي‌دهيم. اما اين واژه‌هاي مجازي، بجز دادن اطلاعات فيزيکي محض، کار ديگري نيز انجام مي‌دهند که نمي‌توان آن را فقط از مقولة زيور کلام دانست: بلندي کوهستان، چه بخواهيم چه نخواهيم، ارزش اخلاقي مي‌يابد و گرماي آفتاب محصول ارادة آدمي مي‌شود و... در آثار ادبي زمان ما، اين مشابهت‌هاي «آدمي‌وار» آن‌قدر تکرار مي‌شوند و با چنان انسجام و بداهتي به کار مي‌روند که ناچار از زير آن‌ها نوعي جهان‌بيني ماورارياءطبيعي پديدار مي‌گردد. نويسندگاني که اين واژگان را به کار مي‌گيرند، دانسته يا ندانسته، رابطة پايداري ميان جهان و ساکنان آن برقرار مي‌کنند و بدين‌گونه احساسات انسان از تماس‌هاي پي‌درپي او با جهان پديد مي‌آيد به طوري که هر يک از احساس‌هاي ما قرينه و نظيرة خود را در جهان مي‌يابد. استعاره يا مجاز، که ظاهر نوعي نسبت مشابهت بدون پيش‌داوري و جانبداري است، در حقيقت عبارت است از ارتباطي پنهاني حاکي از حالتي عاطفي، اعم از محبت يا نفرت. زيرا اگر فقط جنبة تشبيهي آن را در نظر بگيريم در بسياري از موارد کلام بيهوده‌اي به کار مي‌بريم که چيز تازه‌اي بر توصيف ما نمي‌افزايد. اگر فقط بگويم که دهکده در ته دره «واقع است» يا «قرار دارد» چه نگفته‌ايم؟ «قوز کرده» از اين بابت اطلاع بيش‌تري به ما نمي‌دهد جز اين که خواننده را (به دنبال نويسنده) به روح مفروض دهکده منتقل مي‌کند. اگر من خواننده معناي «قوز کرده» را بپذيرم ديگر تماشاگر محض نيستم، بلکه خودم، دست‌کم در اثناي اين جمله، دهکده مي‌شوم و ته دره به صورت حفره‌اي در مي‌آيد که مي‌خواهم در آن ناپديد شوم. هواداران مجاز و استعاره در پاسخ مي‌گويند که اين صناعت حسني هم دارد و آن اين است که چيز نامحسوسي را محسوس مي‌کند و چون خواننده خود به صورت دهکده درآيد ناچار در موقعيت دهکده شريک مي‌شود و بنابراين آن را بهتر مي‌شناسد. هم‌چنين است کوهستان: مثلاً اگر به جاي اين که زاوية ديد خود را نسبت به ارتفاع کوه اندازه بگيرم صفت «باشکوه» را به آن نسبت دهم آن را بهتر مي‌شناسانم... اين سخن البته گاهي درست است اما هميشه، به اصطلاح، تالي فاسدي هم دارد، يعني اشکال در همين شرکت خواننده در شئ موصوف است، زيرا او را تا پذيرش يک وحدت پنهان ميان انسان و جهان پيش‌مي‌برد. حتي بايد گفت که اين اضافه کيفيت توصيفي براي برائت ذمه است: هواداران مجاز و استعاره قصدي جز ايجاد تصور رابطه و وحدت ندارند، به‌طوري که اگر فعل «قوز کردن» يا «چمباتمه زدن» و نظاير آن را در اختيار نمي‌داشتند چه بسا اصلاً از موقعيت دهکده سخن نمي‌گفتند و اگر منظرة اخلاقي «شکوه» کوه را نمي‌ديدند بلندي آن را نيز در نظر نمي‌گرفتند. اما چنين منظره‌اي براي آن‌ها هرگز امري «بيروني» نيست، بلکه همواره عبارت از هديه‌اي است که به انسان عطا مي‌شود: اشياي پيرامون او همان پريان قصه‌ها هستند که هر کدام براي کودک يکي از منش‌هاي اخلاقي آينده‌اش را به ارمغان مي‌آورد. آن چه اين نويسندگان مي‌خواهند اين است که کوه احساس شکوه را به من القا کند. سپس اين احساس در من رشد مي‌يابد، به تبع آن، احساس‌هاي ديگري از قبيل جلال و جلوه و پهلواني و بزرگواري و غرور در من زنده مي‌شود و من نيز به نوبة خود آن‌ها را به اشياي ديگر، هر چند کوچک و ناچيز باشند، نسبت مي‌دهم (و مثلاً از «درخت مغرور» و «جام بخشنده» سخن مي‌گويم) و بدين‌گونه جهان جلوه‌گاه همة آرزوهاي واهي من مي‌شود. احساس‌هاي ديگر من نيز به همين‌صورت در مي‌آيند و من در اين مبادله‌هاي پي‌درپي و رو به فزوني، ديگر نخواهم توانست اصل و علت هيچ‌چيز را دريابم. آيا شکوه نخست در خود من قرار داشته است يا در برابر من؟ حتي اين پرسش معناي خود را از دست مي‌دهد و ميان من و جهان فقط اتحادي متعالي باقي مي‌ماند. سپس، به حکم عادت، دورتر مي‌روم. همين که اصل اتحاد را پذيرفتم دربارة اندوه منظره و بي‌اعتنايي سنگ و خودرضايي سطل زغال سخن خواهم گفت. اين استعاره‌هاي جديد اطلاع چنداني دربارة اشياي مورد مطالعة من به دست نمي‌دهند، اما جهان اشيا چنان به ذهنيت من آغشته مي‌شود که از آن پس هر نوع احساس و منشي را مي‌توانم به آن نسبت دهم. آن‌گاه فراموش خواهم کرد که منم، و فقط منم، که احساس اندوه يا تنهايي مي‌کنم. به‌زودي اين عناصر عاطفي را به صورت «واقعيت عميق» جهان مادي و حتي تنها واقعيت در خور اعتنا خواهم ديد. مسئله اين نيست که اشياي جهان را ماية توصيف شعور آدمي قرار مي‌دهيم، چنان‌که براي ساختن کلبه‌اي پاره‌هاي تخته را به کار مي‌بريم، نتيجه‌اي که به‌دست مي‌آيد بسيار بيش‌تر از اين است. هرگاه اندوه خودم را با اندوهي که به منظره نسبت مي‌دهم يک‌سان بگيرم و رابطة ميان اين دو را امري سطحي و ظاهري ندانم ناچار براي زندگي کنوني ميان شکل بيروني و محتواي دروني ذهنم پيشاپيش انتظارم را مي‌کشيده است پس اين اندوه نيز در ازل مقدر من بوده است. مي‌بينيد که تصور طبيعت بشري چه‌گونه با واژگان مجازي پيوند مي‌يابد. اين طبيعت ازلي و تغييرناپذير که مشترک ميان همة افراد بشري است براي وجود داشتن نياز به خدا ندارد. همين‌قدر کافي است که بدانم قلة مون بلان در سلسله جبال آلپ از دوران سوم زمين شناسي همراه با همة تصوراتي که از بزرگي و پاکي دارم منتظرم بوده است! وانگهي اين طبيعت فقط به انسان منحصر نمي‌شود، زيرا پيوند ميان ذهن انسان و اشياي جهان است به عبارت ديگر از ما مي‌خواهند که به ذات مشترک سراسر «آفرينش» ايمان بياوريم. پس من و جهان روح يگانه و راز يگانه‌اي داريم. بنابراين اعتقاد به اصالت طبيعت سرآغاز هر نوع اعتقاد به اصالت بشر است. تصادفي نيست که اول بار، طبيعت ـ يعني مواد معدني و نباتي و حيواني ـ گرفتار واژگان مجازي ـ يعني معاني آدمي‌وار ـ شدند. اين طبيعت، اين کوه و دريا و جنگل و بيابان و دره، هم سرمشق ما و هم دل ما است. در عين حال هم در درون ما و هم در برابر ما است. هم قديم است و هم واجب‌الوجود. هستي و سرنوشت و رستگاري ما به دست اوست. اگر رمان نو اين «طبيعت» و واژگاني را که ادامه‌دهندة اسطورة آن است نفي مي‌کند، به خلاف آن چه ادعا کرده‌اند به معناي نفي انسان نيست، بلکه نفي تصوري است که انسان را چون خدا در همه‌جا حاضر مي‌بيند. اين در حقيقت نتيجه‌اي منطقي براي مطالبة آزادي انساني است. بنابراين نخست بايد ذهن خود را تصفيه کنيم. اگر به دقت بنگريم مي‌بينيم که گناه فقط از مشابهت‌هاي آدم‌وار(خواه رواني و خواه «امعايي») نيست، بلکه اساساً هر نوع مشابهتي خطرناک است. و شايد خطرناک‌تر از همه مشابهت‌هايي باشد که پنهاني و زيرکانه خود را به ما تحميل مي‌کنند بي‌آن که ظاهراً پاي انسان به ميان کشيده شود. چند مثال مي‌آورم. هنگامي که در آسمان شکل اسب مي‌بينم ظاهراً وصف ساده‌اي به کار مي‌بريم که نتايج ديگري در بر ندارد. اما هنگامي که از شکل اسب به «تاخت و تاز» ابر يا به «يال افشان» ابر مي‌رسيم رفتار ما ديگر معصومانه نيست. زيرا اگر ابر (يا موج يا تپه) يال داشته باشد و اگر لحظه‌اي بعد يال اسب «کمان بکشد» و «تير بيندازد» و اگر تير...، خوانندة اين صور خيالي از جهان شکل‌ها بيرون مي‌آيد و وارد جهان دلالت‌ها مي‌شود. از او مي‌خواهند که در موج و اسب، معاني پنهان و ژرفي از قبيل سرکشي، غرور، قدمت، خشونت و جز اين‌ها در يابد. تصور اين طبيعت ما را ناگزير به تصور طبيعتي مشترک ميان همة اشيا و امور، يعني طبيعتي برتر مي‌رساند. درون‌نگري هميشه از حد خود تجاوز مي‌کند و گام‌به‌گام پيش مي‌رود: از کمان به اسب، از اسب به موج ـ و از دريا به عشق مي‌رسد. طبيعت مشترک در حقيقت پاسخ هميشگي ما است به تنها پرسشي که تمدن يوناني ـ مسيحي ما مطرح کرده است(1): ابوالهول در برابر من است، از من سؤال مي‌کند، من حتي نمي‌کوشم که عناصر معماي او را بفهمم، يک جواب بيش‌تر ندارم، تنها جوابي که به همه چيز مي‌دهم: انسان. اما جواب اين نيست. سؤال‌هايي هست و جواب‌هايي. انسان فقط، از ديدگاه خودش، تنها شاهد است. انسان به جهان نگاه مي کند و جهان به نگاه او جواب نمي‌دهد، انسان اشياي جهان را مي‌بيند و اکنون پي مي‌برد که مي‌تواند از آن پيمان ماوراء طبيعي که ديگران سابقاً براي او بسته بودند و در نتيجه از بردگي و ترس رهايي يابد. مي‌تواند... يا دست کم روزي خواهد توانست. اما، از اين رهگذر، هر نوع پيوند خود را با جهان قطع نمي‌کند، بلکه برعکس مي‌پذيرد که جهان را براي منظورهاي مادي خود به کار بگيرد: ابزار، به منزلة ابزار، تماماً صورت و ماده است و البته مصرفي دارد. انسان چکشي (يا سنگي) بر مي‌دارد و روي ميله‌اي که مي‌خواهد در زمين فرو کند مي‌کوبد. به هنگام اين کار، چکش (يا سنگ) فقط صورت و ماده است: وزن و لبه و دسته‌اي دارد. سپس انسان ابزار را بر زمين مي‌نهد. چکشي که به کار نمي‌رود شئي از اشياي جهان مي‌شود؛ يعني جز کاربردش معناي ديگري ندارد. اين نداشتن معني را انسان امروز(يا فردا...) ديگر به صورت کمبود يا گسيختگي نمي‌بيند. در برابر اين خلا، ديگر احساس سرگيجه نمي‌کند، دلش نياز به ورطه‌اي ندارد که در آن فرو رود. زيرا چون اتحاد را نپذيرد تراژدي را هم نمي پذيرد. تراژدي را، از اين ديدگاه، مي‌توان چنين تعريف کرد: کوشش براي تملک فاصلة موجود ميان انسان و اشيا، به منزلة ارزشي تازه. اين در واقع آزمون دردناکي است که پيروز شدن در آن شکست خوردن است. بنابراين تراژدي در حکم آخرين اختراع اصالت بشر است تا نگذارد در دست انسان هيچ نماند: حال که پيمان سازش ميان انسان و اشيا فسخ شده است ناچار شکل تازه‌اي براي ايجاد همبستگي مي‌آفريند، يعني همين جدايي را وسيلة شفاعت ميان خود و جهان قرار مي‌دهد. اين هم اتحاد ديگري است، منتها اتحادي «دردناک» که پيوسته در راه رسيدن به مقصود است ولي هرگز به مقصود دست نمي‌يابد و کارآيي آن هميشه نسبت مستقيم با عدم دست‌رسي به آن دارد. اين در واقع واروي شگرد است، دام است ـ و جعل است. انحرافي را که در آن هست آشکارا مي‌توان ديد: به جاي اين که جست‌وجوي خير باشد تجليل از شر مي‌شود. عوارض زندگي ما بدبختي، شکست، تنهايي، گنه‌کاري، ديوانگي است و بايد همين‌ها را وثيقة رستگاري قرار داد. پس کافي نيست که وجودشان را بپذيريم، بلکه بايد به استقبال آن‌ها برويم و در عين حال وانمود کنيم که با آن‌ها مي‌جنگيم. زيرا در تراژدي نه قبول واقعي هست و نه رد واقعي. تراژدي تصعيد و تعالي اختلاف ميان انسان و جهان است. محض نمونه، نحوة عمل «تنهايي» را مثال مي‌آوريم. من صدا مي‌زنم. کسي جوابم را نمي‌دهد. به جاي اين که نتيجه بگيرم که کسي نيست ـ و اين دست‌کم گزارش ساده‌اي از واقعيت بيروني، مبتني بر زمان و مکان معين است ـ بر آن مي‌شوم تا به شيوه‌اي عمل کنم که گويي کسي هست ولي، به دليلي از دلايل، جواب نمي‌دهد. پس سکوتي که در پي نداي من مي‌آيد سکوت واقعي نيست. ناچار اين سکوت محتوايي دارد و ژرفايي و نيز روحي ـ که بي‌درنگ مرا به روح خودم بازگشت مي‌دهد. فاصلة ميان نداي من و مخاطب گنگ (و شايد کر) به صورت «دلهره» در مي‌آيد، اميد و نوميدي من مي‌شود و معنايي به زندگيم مي‌بخشد. ازاين‌پس ديگر هيچ‌چيز برايم مهم نيست مگر همين خلا جعلي و مسايلي که برايم پيش مي‌آورد. آيا باز هم بايد صدا کنم؟ آيا بايد بلندتر صدا کنم؟ آيا بايد سخن‌هاي ديگري به زبان بياورم؟ به تلاش خود ادامه مي‌دهم. خيلي زود درمي‌يابم که کسي جواب نخواهد داد، اما وجود ناپيدايي که با نداي خود مي‌آفرينم مرا وامي‌دارد تا فرياد نوميدانة خود را هم‌چنان به‌سوي خاموشي سر دهم. به‌زودي صدايي که بازپس مي‌آيد در گوشم مي‌پيچد. گويي افسون مي‌شوم و باز هم صدا مي‌کنم و باز هم... سرانجام تنهاييم که به اوج خود رسيده است در شعور با خود بيگانه‌ام به صورت جبر برتر جلوه مي‌کند و بشارت رستگاريم مي‌شود. و در راه اين رستگاري مجبورم که تا دم مرگ براي هيچ فرياد بکشم. بر طبق روال رايج، تنهاييم ديگر امري عارضي و موقتي نيست، بلکه جزيي از وجود من وهمة مردم جهان مي‌شود: اين همان طبيعت بشري است، تنهايي هميشگي است. هرجا که فاصله و جدايي و دوگانگي باشد امکان اين هم هست که آن را به صورت رنج حس کنم و سپس اين رنج را به صورت جبري متعالي درآورم. اين شبه رنج که راهي به سوي آخرت ماوراءطبيعي است راه آيندة واقعي را مي‌بندد. تراژدي اگر هم امروز ما را تسلي دهد مانع پيروزي فرداي ما مي‌شود. ظاهراً حرکت است، اما باطناً سکون جهان در نفريني زمزمه‌گر است از آن هنگام که درد خود را دوست بداريم ديگر در پي درمان آن نمي‌رويم. اين جا است که شيوة انحرافي اصالت بشر عصر جديد ما را مي‌فريبد. چون کوشش براي تصاحب اشيا نمي‌شود در بادي نظر ممکن است گمان رود که دست کم فاصلة ميان آن‌ها و انسان را برمي‌دارد. اما حقيقت امر اين نيست، زيرا در نهايت فرقي نمي‌کند که پيمان سازش من با خود اشيا باشد يا با دوري آن‌ها از من. در هر حال، پل دروغيني که ميان روح خود و جهان کشيده‌ام برجا مي‌ماند و حتي محکم‌تر مي‌شود. از اين رو است که تراژدي هرگز فاصله‌ها را بر نمي‌دارد، بلکه آن‌ها را بيش‌تر و بيش‌تر مي‌کند: فاصلة ميان انسان و ديگر انسان‌ها، فاصلة ميان انسان و خودش، ميان انسان و جهان، ميان جهان و خود جهان. ديگر هيچ چيز سالم نمي‌ماند، همه چيز ترک برمي‌دارد، از ميان به دو نيم مي‌شود، از ما و از خود فاصله مي‌گيرد و در درون هم‌آهنگ‌ترين اشياء و امور جهان، نوعي فاصلة مرموز به‌وجود مي‌آيد. اما اين فاصله‌اي است دروني، فاصله‌اي است دروغين و در حقيقت راهي است انحرافي براي رسيدن به آشتي دوباره با جهان. اکنون اين بيماري به همه جا سرايت کرده است. اما به نظر مي‌آيد که زمينة رشد آن به‌ويژه در ادبيات داستاني باشد. از داستان‌هاي عاشقانه گرفته تا داستان‌هاي پليسي، از جنايت‌کاران زجرکشيده و روسپيان پاک‌سرشت گرفته تا درست‌کاراني که وجدان‌شان آن‌ها را به نادرستي مي‌کشاند، از بيماري شهوي گرفته تا ديوانگان منطقي، در همه‌جا «قهرمان» داستان را مي‌بينيم که وجودي «دوگانه» دارد. و وجود او همراه ماجراي داستان هر چه دوگانه‌تر باشد انساني‌تر مي‌شود. به عبارت ديگر، هرچه داستان تناقض بيش‌تري داشته باشد حقيقت بيش‌تري را بازگو مي‌کند. اين تراژدي را که تمدن ذهني غرب به ما تحميل کرده است آسان نمي‌توان کنار گذاشت. حتي بايد گفت که رد طبيعت بشري و رد تقدير در وهلة اول ما را به تراژدي مي‌رساند. هيچ اثر مهمي در ادبيات معاصر نيست که در جست‌وجوي آزادي انسان نباشد و در عين‌حال به دام تراژدي، يعني ترک آزادي، نيفتد. اين تباني پنهان را، زير نام «پوچي»، دريکي از آثار بزرگ ادبي اين زمان مي‌توان ديد. مي‌دانيم که آلبر کامو فاصلة ناپيمودني ميان انسان و جهان را، ميان آرزوهاي روان آدمي و ناتواني جهان در ارضاي آن‌ها، پوچي مي‌ناميد. بنابراين پوچي نه در خود انسان است و نه در اشياي جهان، در اين است که جهان و انسان نمي‌توانند رابطة ديگري جز رابطة «بيگانگي» ميان خود برقرار کنند. همة خوانندگان کتاب متوجه اين نکته شدند که قهرمان «بيگانه» تباني پنهاني با جهان دارد که از کينه و نفرت ساخته شده است. رابطة او با اشياي پيرامونش به هيچ‌وجه معصومانه نيست، زيرا پوچي دايماً موجب سرخوردگي و عقب‌نشيني و عصيان مي‌شود. گزافه نيست که بگوييم آن‌چه اين مرد را به جنايت مي‌کشاند همان اشياي جهان است: آفتاب، دريا، ماسة براق، چاقوي درخشنده، چشمة ميان صخره‌ها، تپانچه... چنان‌که پيدا است، در ميان اين اشيا، نقش اصلي با طبيعت است. بنابراين کتاب با زبان «شسته» و «پيراسته»اي که صفحه‌هاي نخست اميد آن را مي‌داد نوشته نشده است. زيرا فقط اشياي که قبلاً از محتواي آشکار انساني لبريز شده بودند خنثي مي‌شوند و اين کار بنا به دلايل اخلاقي صورت مي‌گيرد (مانند تابوت مادر پير که نويسنده شکل بيروني و فرورفتگي ميخ‌هاي آن را شرح مي‌دهد). اما در کنار اين‌ها، هر چه داستان به لحظة جنايت نزديک مي‌شود، استعاره‌هاي کهن، حاکي از حضور هميشگي انسان، فزوني مي‌گيرند: دشت تا «حلقوم» پر از آفتاب است، شامگاه «مانند يک لحظة آشتي و وقفة غم‌انگيز» است، آسفالت کنده‌شدة جاده «گوشت درخشان» قير را آشکار مي‌کند، زمين «رنگ خون» مي‌گيرد، آفتاب «باران کور کننده» مي‌شود و درخشش آن روي صدف‌ها به‌صورت «شمشير نور» درمي‌آيد، روز «در اقيانوسي از فلز گداخته لنگر مي‌افکند» و بگذريم از «تنفس» موج‌هاي «تنبل» و دماغة «خواب آلود» و دريايي که «له‌له مي‌زند» و «سنج» آفتاب و بسياري ديگر... صحنة اصلي رمان نشان‌دهندة تصوير کاملي از يک همبستگي دردناک است: آفتاب سوزان هميشه «همان» است که بود، بازتاب آن روي تيغة چاقويي که مرد عرب در دست دارد به ميان پيشاني قهرمان «اصابت مي‌کند» و عمق چشم‌هايش را «مي‌کاود»، دست او روي تپانچه منقبض مي‌شود و مي‌خواهد آفتاب را «از جا تکان دهد»، پياپي چهاربار شليک مي‌کند و مي‌گويد:«اين گويي چهار ضربة کوتاه بود که بر در بدبختي مي‌زدم.» بنابراين پوچي يکي از شيوه‌هاي ديگر بشريت آميخته به تراژدي است. اين گزارش ساده‌اي از جدايي ميان انسان و اشيا نيست، بلکه يک دعواي عاشقانه است که به جنايتي از روي عشق و حسد مي‌انجامد. جهان متهم به تباني در جنايت مي‌شود. ژان پل سارتر در مقاله‌اي که چندي پس از انتشار «بيگانه» در نقد و معرفي آن نوشت مي‌گويد که اين کتاب «مشابهت‌هاي آدمي‌وار و قياس به نفس را دور مي‌افکند»، اما چنان‌که ديده شد برداشت او کامل نيست. سارتر حتماً اين موارد را ديده است، اما در توجيه آن‌ها مي‌گويد که «کامو گاهي شيوة اصلي خود را رها مي کند و به شيوة شاعرانه رو مي‌آورد». آيا درست‌تر نيست که بگوييم اتفاقاً توضيح معناي اصلي رمان را در همين استعاره‌ها بايد ديد؟ کامو در حقيقت مشابهت‌هاي آدمي‌وار و شيوه‌هاي قياس به نفس را دور نمي‌افکند، بلکه آن‌ها را با امساک و ظرافت به کار مي‌برد تا وزن بيش‌تري به آن‌ها بدهد. آن‌گاه همه‌چيز نظم عادي خود را باز مي‌يابد، زيرا بر طبق گفته‌اي که سارتر از پاسکال نقل مي‌کند، کامو مي‌خواهد «بدبختي طبيعي سرنوشت ما» را شرح دهد. يک پرسش باقي مي ماند: آيا مي توان از تراژدي رهايي يافت؟ امروز تراژدي بر همة احساسات و همة افکار من مسلط است و سراپاي مرا در اختيار خود دارد. تنم ممکن است راضي باشد و دلم خرسند شود، ولي وجدانم ناآرام است. من مي‌گويم که اين بدبختي، مانند هر بدبختي و هر چيز ديگري در اين جهان، وابسته به زمان و مکان است. من مي‌گويم که انسان روزي از آن رهايي خواهد يافت. اما من از اين آينده هيچ شاهدي در اختيار ندارم. پس من هم دست به نوعي قمار يا شرط بندي مي‌زنم. اونامونو، نويسنده و فيلسوف اسپانيايي، در کتاب «احساس مصيبت‌بار زندگي» مي‌گويد: «انسان حيواني بيمار است.» شرط‌ بندي من اين است که بينديشم مي‌توان انسان را شفا داد و، در اين صورت، درست نيست که او را در بيماري‌اش محبوس کنم. من در اين شرط‌ بندي چيزي نخواهم باخت. دست کم مي‌توان گفت که اين تنها کار عاقلانه است. گفتم که هيچ شاهدي در اختيار ندارم. بااين‌همه آسان مي‌توان ديد که جهان را منظماً به صورت تراژدي در آوردن نتيجة ارادة آگاهانه است. همين کافي است تا هر پيشنهادي را که مبني بر طبيعي بودن و هميشگي بودن تراژدي باشد مشکوک جلوه دهد. بنابراين از لحظه‌اي که شک کنم چاره‌اي ندارم جز اين که بيش‌تر بکاوم و پيش‌تر بروم. شايد به من بگويند که اين مبارزه خود اوج توهم تراژدي است، زيرا جنگيدن با انديشة تراژدي در حکم تسليم شدن به آن است و طبيعي‌تر آن است که اشياي جهان را پناهگاه خود بدانيم... شايد چنين باشد. اما شايد هم چنين نباشد. و در اين صورت ...

پانويس‌: 1. اشاره به افسانة ابوالهول در اساطير يوناني: ابوالهول غولي است که راه بر مسافران مي‌بندد و از آن‌ها معمايي مي‌پرسد: آن کدام جانور است که صبح چهارپا و ظهر دوپا و عصر سه‌پا دارد؟ جواب: آن انسان است که در کودکي چهاردست‌وپا و در جواني با دو پا و در پيري با عصا راه مي‌رود.

گفت و گو با نویسنده کتاب

زبان داستانی خوب نیاز به نوشتن پی در پی دارد

مسعود اصغرنژادبلوچی
فاطمه ( الهه) منوچهری، متولد آبان ۱۳۶۰، کارشناسی علوم تربیتی و کارشناسی ارشد مترجمی عربی؛ کتاب مجموعه داستان کوتاه با عنوان «می خواهم یک زن معمولی باشم.» به تازگی وارد بازار نشر شده.
داستان سانسور در کتاب کارد فیروزه ای، داستان ماسک در کتاب سگ خانواده وانگ و داستان پیرمرد در کتاب کرونا از دریچه هنر به چاپ رسیده است.
داستانک های آگهی و تاریخ مصرف زندگی و دلنوشته «چهل سالگی» در دست چاپ است. داستان کوتاه «راز پل سی و دوم» آبان ۱۴۰۰ برگزیده جشنواه «شعر و داستان البرز من» شده است. داستان پیرمرد برگزیده مسابقه کرونا در دوران مجازی کرونا شده و داستان کوتاه سانسور برگزیده مسابقه روز قلم در سال ۱۳۹۷ شده است.
دو داستان بلند و یک مجموعه داستان کوتاه نیز آماده چاپ دارد و ترجمه رمان عربی هم برای پایان نامه ارشد انجام داده که آماده شده است.
در رابطه با مجموعه آثار خود و کتاب اخیر برای ما بگویید دنیای ذهنی شما در نوشتن در چه حیطه ای است؟
کتاب می خواهم یک زن معمولی باشم. مجموعه داستان کوتاه مدرن است. متشکل از ۹ داستان کوتاه است. همه داستانهای مجموعه به جز داستان اول و آخر در مورد دغدغه های زنان جامعه است. دغدغه هایی مثل؛ پیدا کردن کار، ازدواج و بعد از ازدواج، فداکاری و ... می باشد. فضای داستانها متناسب با داستان های مدرن و دارای زیرمتن هایی است که بر اساس تجربه خوانندگان در بیشتر داستانها نیاز به دو یا سه بار خوانش می باشد و طبعاً مضمون بیشتر داستان ها بعد از چندبار خوانش به ذهن خواننده باهوش می رسد. معمولاً بنده در مورد داستان هایم حرف نمی زنم، چون معتقدم کتاب موفق، کتابی است که خودش حرفش را و پیامش را بدون نظر نویسنده به مخاطب منتقل کند.

داستان مدرن ایرانی در دهه های اخیر چگونه چشم اندازی داشته است؟
از میان نویسندگانی که به داستان نویسی مدرن روی آورده اند به شخصه نوشته های گلشیری و هدایت را بیشتر می پسندم. کتاب داستان کوتاه در ایران (داستان مدرن) اثر حسین پاینده ضمن معرفی ویژگی های این نوع داستانی، نمونه هایی خوبی از داستانهای مدرن ایرانی من باب مثال ذکر کرده است که به نظرم بسیار آموزنده است و با نثری روان نگاشته شده. با توجه به حضور نویسندگانی چون صادق هدایت، هوشنگ گلشیری و... می توان گفت این نوع داستانی شروع خوبی داشته ولی در سالهای اخیر اگر چه این مسیر ادامه یافته، ولی با شروع خوبی که با این نویسندگان رقم خورده متفاوت بوده است. مسلماً نظر شخصی دادن در مورد این سؤال کلی نیاز به تحقیقات گسترده و طاقت فرسا دارد که در این حیطه نمی گنجد.

به نظر شما داستان کوتاه در دوران اخیر توانسته است راه خود را بیابد و اثر گذار باشد؟
اگرچه عمر داستان کوتاه کمتر از رمان است و نخستین رمان ها از اوایل قرن هفدهم و نخستین داستان های کوتاه از اوایل قرن نوزدهم خلق شدند، ولی با این حال رد و نشان داستان کوتاه را می توان در گذشته های دورتر نیز دید مثل حکایات گلستان سعدی، اما این گونه آثار، ویژگی های داستان کوتاه را نداشته است. در اوایل قرن نوزدهم گی دو موپاسان و گوگول داستان کوتاه را بنیان نهادند.
گونه ادبی داستان کوتاه در دوران اخیر مهم و تأثیرگذار بوده است. داستان کوتاه با وجود موجز و فشرده بودن مخاطب را متأثر ساخته و حس داستانی را به مخاطب منتقل می نمايد. اگرچه در دوران ما ناشران و بسیاری از نویسندگان به پیروی از آنها به خلق رمان اهمیت بیشتری می دهند، اما گونه داستان کوتاه هم به زعم بنده، راه خود را پیدا کرده است.

محتوای داستان های شما در مجموعه آخر بیشتر به چه محورهایی اشاره دارد؟
مجموعه داستان «می خواهم یک زن معمولی باشم.» همان طور که پیشتر اشاره کردم، داستان‌هایی است که بیشتر به دغدغه های زنان جامعه اشاره دارد. داستان‌هایی بیشتر از جنس دردهای زنان جامعه؛ دردهایی که شاید زنان حتی خودشان کمتر به وجود آن آگاه بوده اند. دلیل آن هم این است که آن قدر این دردها و زخمها در جوامع بشری عادی جلوه داده شده که کمتر کسی از آن شکوه و شکایت می کند.
امیدوارم به عنوان یک عضو کوچک جامعه زنان توانسته باشم فقط کمی از این دردهای مانده بر دل زنان را در این مجموعه داستانی نشان بدهم.

با این اوصاف یعنی از طریق ادبیات می توان فراز و فرود جامعه را رصد نمود؟
طبعاً ادبیات تنها راهکار نبوده، نیست و نخواهد بود، اما به نظرم یکی از راهکارهای مفید بوده، هست و خواهد بود. دنیای شگفت انگیز ادبیات، درک بهتری از وقایع جامعه بشری ارائه می دهد. تخیل، نیمه پنهان واقعیت یا حقیقت را باز می نماید. آثار ادبی بدون اینکه نسخه بدل واقعیت باشند، تعبیری مؤثرتر و مفیدتر و تازه تر از آن ارائه می دهند که به کام خوانندگان آن می نشیند.

ذهن و زبان شما چه قدر در آثارتان نمود پیدا می کند؟
طبعاً فرآیندی که نویسندگان در مسیر نوشتن با آن روبه رو می شوند، خودشناسی است. به عقیده من خودشناسی ارتباط نزدیک و تنگاتنگ با نوشتن دارد. اینکه تا چه حد توانسته ام گوشه ای از دنیای ذهنی خود را با تخیل درهم آمیخته و به خوانندگان منتقل نمایم، به عقیده خودم تنها گوشه ناچیزی بیش نبوده است، اما اینکه تا چه حد در این زمینه موفق بوده ام، اولاً برعهده مخاطب می باشد و در ثانی بنده فکر می کنم من تازه در ابتدای این مسیر پرپیچ و خم و ناشناخته نوشتن قرار گرفته ام که هر چه پیشتر می روم دنیای تازه تری از ناخودآگاهم را کشف می کنم و این کشفی لذت بخش است.
اما در مورد زبان مساله فرق می کند. زبان داستانی خوب نیاز به مطالعه و نوشتن پی در پی دارد که شاید بعد از سالها تلاش، این امر میسر شود.

با توجه به محتوای کتاب آیا ادبیات امروز سمت و سوی خاصی را دنبال می کند، یا نویسنده سمت خود را در آثارش ارائه می دهد؟
اگر نظر شخصی بنده را بخواهید، معتقدم هر دو حالت در ادبیات ممکن است.
اما من در ادبیات سمت و سوی خاص داستانهای خودم را دنبال می کنم. شاید عده ای نپسندند یا به مذاق شان خوش نیاید، ایرادی ندارد. نویسنده باید پذیرای نقد و نظرات همه؛ بالاخص منتقدان باشد. من هم برای عقاید دیگران احترام قائلم. اما فکر می کنم اینکه نویسنده ای آثارش را در سمت و سوی خاص خود می نویسد، یک پدیده ای درونی است که از اختیار نویسنده تا حدودی خارج است. نه اینکه نویسنده نتواند با آموزشهای لازم و شرکت در کلاسهای داستان نویسی در جهتی مخالف گام بر دارد، همان گونه که بسیاری از دوستان همین کار را می کنند، اما به نظرم اگر چنین اتفاقی بیفتد نویسنده نهایت لذت را از نوشتن نخواهد برد.

جایگاه نقد و بررسی ادبی در این باره را چگونه ارزیابی می‌کنید؟
به اعتقاد بنده نقد ادبی در این مورد به دو صورت عمل می کند و راهکارهای متفاوتی را در پیش می گیرد.
دسته ای از مخاطبان در برابر این گونه داستان ها عکس العمل منفی نشان می دهند و دسته ای دیگر شروع به تعریف و تمجید می کنند. حتی این رویه در گروه منتقدان نیز صدق می کند.
این گونه باورها جدای از درست و نادرست بودن، می تواند برای نویسنده تا حدودی هم راهگشا باشد. بالطبع نویسنده خود می تواند با توجه به درک مخاطب از داستان هایش نقد مفید را از نقد مغرضانه یا نقدی که از روی ناآگاهی باشد تشخیص دهد.

فضای داستان های شما در چه بازه زمانی است؟
بازه زمانی داستان کوتاه، همان طور که از اسمش مشخص است، کوتاه است. در داستانهای کوتاه این مجموعه، بازه زمانی داستانها، یک روز یا پاره ای از روز یا در نهایت واقعه ای است که طی یک دوره کوتاه اتفاق می افتد.

به عنوان یک نویسنده داستان چه پیشنهادی برای نویسندگان حال حاضر دارید؟
من کوچکتر از آن هستم که بخواهم برای نویسندگان حاضر پیشنهاد یا راهکار ارائه بدهم، اما به عنوان عضو کوچکی از جامعه بزرگ نویسندگان آرزو دارم روزی بیاید که نویسندگان راه و سبک و سمت و سوی ادبی خاص خود را در داستان‌نویسی بیابند و در پیش بگیرند و این مهم به دست نمی آید جز با نوشتن و خواندن و خواندن.

آرزوی موفقیت و سربلندی دارم برای تمامی نویسندگان بالاخص نویسندگان جوان و تشکر می کنم از شما و نشریه ادبی خاتون شرق بابت افتخاری که به بنده دادید برای شرکت در مصاحبه و معرفی کتاب «می خواهم یک زن معمولی باشم.» امیدوارم دوستداران ادبیات از مطالعه این کتاب لذت ببرند. تشکر از زحمات شما و همه همکاران گرامی تان.

از متن کتاب :
«جلوی آینه روشویی، گردن بند صلیب را می بندم. شیر آب را باز می کنم. می خواهم مشت پرآب را به صورتم بپاشم که صدای کوبیدن در بلند می شود. کسی با شتاب بر در می کوبد. سرم را به سمت صدا می چرخانم؛ آب از بین انگشتانم سُر می خورد و راهش را به سمت چاه روشویی باز می کند. حس سوزش شدیدی در دست هایم دارم. باعجله بدون اینکه آب را ببندم، بیرون می آیم. به ساعت نگاه می کنم. صدای زنگ خانه هم اضافه می شود، بدون اینکه برای لحظه ای قطع شود.
« چه آدم سمجی! بهتره تا در رو از پاشنه درنیاورده، به حیاط برم.»
محسن به حالت مچاله ی جنینی خوابش بُرده است. دخترها هم مثل بچه عنکبوت، دست و پایشان را به چهار جهت اتاق خواب دراز کرده اند و انگار در این دنیا نیستند. نمی دانم چه طور با این سروصدا خوابشان برده است!
دوان دوان مانتوم را از روی جالباسی برمی دارم و دکمه هایش را چندتایی می بندم. شال پشمی را روی سرم می اندازم؛ فرصت بستن شال را پیدا نمی کنم...
گوشه ای از داستان «دست های مجرم»

ادبیات و فلسفه، دو روی سکه‌ی زندگی.
گفت‌وگو با مجید نصرآبادی درباره ادبیات و فلسفه
*
مسعود اصغرنژادبلوچی
*
برای شروع، از خودتان بفرمایید؟
سال ۷۷ در نیشابور فعالیت‌های فرهنگی‌ام را شروع کردم. ابتدا با زمینۀ داستان‌نویسی و سپس با نقد ادبی و آموزش داستان نویسی، فعالیت‌هایم را پی گرفتم. از سال ۷۸ به بعد نیز در هفته‌نامه‌ها و مجلات مختلف، مقالاتی در زمینۀ نقد ادبی، فلسفی و سایر زمینه‌های علوم انسانی نوشته‌ام. سال ۸۳ تا ۸۵ دبیری صفحۀ "هنر و اندیشه" هفته‌نامۀ خیام‌نامه را به عهده داشتم و سال‌ها پس از آن نیز به عنوان نویسنده با "فر سیمرغ" و "آفتاب صبح نیشابور" همکاری کردم. چند جشنوارۀ داستانی با عنوان "داستان‌های ایرانی" را در سال های ۸۱ و ۸۲ با یاری آقای نیرآبادی و زنده‌یاد علی نجفی برگزار کردم. سال ۸۸ و ۸۹ نیز کارگاه‌هایی تحت عنوان "عصر کتاب" طراحی نمودم که با همکاری دوستان و علاقمندان به حوزه‌های علوم انسانی و هنری برگزار کردیم. از سال ۹۲ تا ۱۴۰۲ با عنوان کارشناس علوم انسانی در پژوهش‌سرای دانش‌آموزی سینا مسیح آبادی هستم که در راستای پیش‌برد پروژه‌های ادبی/داستانی و علوم انسانی دانش‌آموزی مشغول بکار هستم.
سال‌هاست که پیگیر کارگاه‌های آموزش داستان‌نویسی و فلسفه هستم و با مدارس در مقاطع مختلف و مراکز آموزشی - فرهنگی، کارگاه‌های فبک یا فلسفه برای کودکان را برگزار می‌کنم.
به نظر شما جایگاه ادبی در دوران معاصر معیارهای بزرگ را دارا می باشد یا نه؟
مراد از معیارهای بزرگ، دقیقاً مفهوم نیست؛ اما چنین بنظر می‌رسد که دوران بزرگان ادبی که نقشی موثر در حیات فرهنگی جهان داشتند، به سر رسیده است. امروزه ادبیات بیش از پیش در خدمت عامه مردم است و سطح وسیعی از عامه را تحت تاثیر خود قرار داده است و نخبگان ادبی دیگر چون گذشته قادر به تاثیرگذاری بر فرهنگ نیستند و از اقتدار آنان کاسته شده است. امروزه رسانه‌های گوناگونی در حال تغییر فرهنگ عامیانه هستند و دیگر کتاب و بالطبع ادیبانی که دود چراغ می‌خوردند و آثارشان از غربال‌های متفاوت فنی و ذوقی عبور داده می‌شد، اقتدارشان را از دست دادند. دسترسی آسان به انتشار آثار ادبی و ایجاد فرصت‌هایی آسان‌تر برای دیده شدن، باعث شده که افراد بسیاری در این زمینه ورود پیدا کنند. شاید به توان گفت که ادبیات نیز از اقتدار آسمانی خود کاسته است و به سمت زمینی شدن جبهه گرفته است.
هنجارها و معیارهای جامعه در حال تحول است و دسترسی آسان برای انتشار آثار باعث شده است که ارزیابی متون ادبی سهل‌گیرانه باشد.
فلسفه در حوزه داستان و شعر آیا به شکل کارگاهی قابل بهره‌برداری است؟
کارگاه‌های فلسفی الزاماً فیلسوف تربیت نمی‌کند اما پرورش طینت فلسفی بزرگان فلسفه در همین کارگاه‌ها و انجمن‌های فلسفی صورت پذیرفته است. یونانیان قدیم در آگوراها و آکادمی‌های فلسفی، ذهن خویش را پرورش می‌دادند. افلاطون، ارسطو، فیلسوفان قرون وسطی، کانت، هگل، شوپنهاور، نیچه و ... همه در آکادمی‌های فلسفی رشد و نمو کردند و نه در خلاء. اگر مرادمان فلسفه به طور اخص باشد، حتماً باید به صورت آکادمیک فرا گرفت، حال چه به شکل رسمی یا غیررسمی؛ اما اگر منظور این باشد که آثار ادبی واجد نگاهی فلسفی باشد باید گفت که بدین گونه نیست. زیرا نگاه فلسفی ادیبان شکلی از بهره‌گیری عمومی نگاه فلسفی است و با نگاه اختصاصی فیلسوفان متفاوت است. گاه نگاه حکیمانۀ ادیبان را به زندگی، برخی فیلسوفانه می‌نامند که کمی خلط موضوع است؛ برای رسیدن به نگاه حکیمانه به زندگی، الزاماً کارگاه‌های ادبی کار خاصی نمی‌توانند بکنند.
در باره نگاه فلسفی ادیبان بیشتر توضیح بفرمایید؟
ادبیات بیان ساده‌ای از پیچیدگی‌های زندگی‌ست و فلسفه بیان پیچیده‌ای از سادگی زندگی. ادبیات و فلسفه، دو روی یک سکه‌اند: سکه‌ی زندگی. از آن روی که مخاطبان این دو روایت زندگی از نظر رویکردشان به جهان متن - به معنای عام - متفاوت می باشند، لاجرم در خوانش متن، افقهای انتظاراتشان دیگرگونه است. مخاطبان فلسفه، سرراست و مستقیم به کنکاش پرسش‌های هستی‌شناسانه می‌پردازند و در این راستا مفهوم‌پردازی می‌کنند و این بیان مفهوم‌پردازانه در طول تاریخ تفکر فلسفی برای اصطلاحات، تباری آفریده که جز با رویکرد تبارشناسانه براحتی امکان پذیر نیست. ادبیات در رویکرد هستی‌شناسانه اما راهی دیگرگونه در پیش گرفته است. مخاطبان ادبیات، عامه‌ای هستند که لذت درک بیان ساده‌ای از پیچیدگی‌های زندگی را به همراه تخییل، با بیان مفهوم پردازانه فلسفی، جایگزین نمی‌کنند. مخاطبان ادبی انتظار خلق جهانی آمیخته با هنر خلاقانه‌ی ادبیات در حوزه‌ی زبان را دارند تا از این رهگذر لحظه‌ای در جهان خلاقانه‌ی زبانی غرق شوند.

ادیبان مفهوم پردازی نمی‌کنند و اگر دست به این کار زنند، مفاهیم شان تبارمندانه نیست. ادیبان خالق جهانی متنی هستند که ارجاع‌شان به درون متن بر ساخته‌شان می‌باشد، به یاری واقعیت جهان بیرونی. البته که ادیبان به یاری بینامتنیت دست به خلق ادبی می‌زنند و برای سایر زمینه‌های شناختی دیگر نیز چنین است اما فیلسوفان از این بینامتنیت، تبارشناسی را استخراج می‌کنند و در ادبیات، لذت متن.
نقش عالم خیال و عالم واقع در دو زمینه فلسفی و ادبی متفاوت است. در هر دو زمینه با درهم تنیدگی عالم واقع و خیال مواجه هستیم اما در آثار ادبی سلطه با عالم خیال است و در آثار فلسفی با عالم واقع.
حال ما از ادیبان انتظار بیان مفهوم‌پردازانه که واجد پیچیدگی‌های تبارشناسانه می‌باشد را نداریم بلکه خواهان آنیم که ما را برای لمحه‌ای از فکتهای جانگداز جهان خارج دور کنند. پس غالب ادیبان تمایلی به مفهوم‌پردازی ندارند، اما آن دسته از ادیبانی که دست به چنین کاری می‌زنند، به شکلی ظریف نگاه فلسفی را به لایه‌های زیرین متن می‌فرستند و لاجرم خواننده توانا قادر به کشف این زیر لایه‌هاست.
یعنی به نظر شما ادبیات لزوم دارد آغشته به نوعی فلسفه باشد؟
در گزاره "ادبیات، فلسفی است"، محمول فلسفی عین ذات ادبیات نیست و بر موضوع ادبی، حمل می شود. این گونه مضاف دیدن ادبیات امری طبیعی است. میل کردن و خمانیدن ادبیات به سمت فلسفه، جزئی از گرایش‌های طبیعی این حوزه است. همان‌طور که امروزه عناوین "فلسفه مضاف" در حال گسترده شدن است، گرایش‌های ادبی به سایر حوزه‌های علوم انسانی نیز امری طبیعی است که ناشی از ذات یک‌پارچه تمامی زمینه‌های علوم انسانی است. همان‌طور که آثار فلسفی افلاطون، ادبی نیز هست، آثار ادبی داستایفسکی نیز فلسفی می‌باشد. به عبارتی دیگر می‌توان گفت که در نهاد ذهن بشر، توانمندی وجود دارد که مسبب این اختلاط است. سه کارکرد مقوله‌بندی، استعاره‌سازی و روایت‌گری ذهن انسان در این اختلاط نقشی مهم دارد.
ادبیات با کمی تسامح توانایی تبدیل به گزاره "ادبیات، ادبیات است" را دارد البته به راحتی می‌توان این قضیۀ تحلیلی را به شکلی پیشینی پذیرفت. همان‌طور که در تاریخ ادبیات، گروهی سعی در تفکیک این حوزه از سایر حوزه‌های شناختی بشر داشتند و این اتفاق نیز افتاد، می‌توان ادبیات را صرفاً به یک بازی زبانی تبدیل کرد اما همان‌طور که اشاره شد، سه رویکرد ذهنی انسان (مقوله‌بندی، استعاره‌سازی و روایت‌گری) تمامی حوزه‌های شناختی علوم انسانی و علوم طبیعی را درهم‌تنیده می‌کند.
ما در ادبیات با نوعی حکمت مواجه هستیم که به معنای خاص فلسفی ورود پیدا نکرده است اما اگر صرفاً بخواهیم ادبیات را در دایره صرفاً ادبی به پیش ببریم، بازهم در تاریخ ادبیات شاهد آن بوده‌ایم که از نظریات خاص فلسفی ارتزاق کرده است؛ آنچه که امروزه نقد و نظریه ادبی می‌نامیم.

گفت و گو با سحر مقصودی
به مناسبت انتشار چهارمین رمان

#مسعود_اصغرنژاد_بلوچی

به تازگی باخبر شدم جدیدترین رمانِ شما توسط انتشارات کتابسرای میردشتی به چاپ رسیده است. ابتدا، بفرمایید این اثر چه نام دارد و ساختار کلی داستان چگونه است؟
- همانطور که صحبت شد، اخیرا رمان جدیدم با اسم «رقصِ با سایه های ناسوت» از انتشارات کتابسرای میردشتی روانه بازار شده است . و اما خلاصه ای در مورد ساختار کلی داستان:
باید بگویم؛ رمان در دو برهه ی زمانی مختلف و در دو کشور ایران و کانادا پیش می رود.
همانطور که می دانید ذهن در طول رمان خوانی کاملا غیر ارادی به دنبال یافتن الگویی برای همذات پنداری ست، بنابراین در فصل اول فضا سازی ملموسِ دهه ی ۴۰ می تواند خواننده را به راحتی در حال و هوای آن دوره غوطه ور کرده تا ذهن پرسشگر مخاطب را با موفقیت به گذشته پرواز بدهد.
و اما در مورد بخش دوم این کتاب که در سال ۲۰۱۰ میلادی در شهر تورنتو ی کانادا شکل گرفته باید بگویم؛
در این فصل خواننده که هنوز درگیر چگونگی پایانِ بخش اول رمان است ناگهان حقایق زیستی انسانی را در موقعیتی کاملا متفاوت تجربه می کند.
تجربه ای نو از عشق، جدایی، جنون و تنهایی که همگی در فصل اول هم وجود داشته اما شاید جغرافیای کشوری پیشرفته لباسی نو به تن تمام این بدهیات پوشانده است.
در آخر باید بگویم داستان در رمان :«رقصِ با سایه های ناسوت» طوری طراحی شده که مخاطب هیجان زده به دنبال حلقه گمشده ی بین شخصیت های فصل اول و کَرکتر های جدید فصل دوم خواهد بود. کنکاش و کششی با فراز و فر‌ودهایی که گاه دلنواز و رویایی به نظر می رسند و گاه تلخ و شوک آور!
رمان «رقص با سایه های ناسوت» چهارمین اثری ست که در سال های اخیر از شما منتشر شده با توجه به این موضع بازخوردها و سرانه مطالعه رمان ایرانی را در چه سطحی دیده اید؟
- پاسخ به این سوال کمی سخت است، چرا که ارزیابی بازخورد یک کتاب به میزان و سرعت پخش آن کتاب توسط ناشر بستگی دارد. با توجه به اینکه کتاب هایی که تا به امروز به چاپ رسانده ام از مشکل پخش در امان نبوده اما توانسته ام از نظرات خوانندگان به واسطه ی اینستاگرام شخصی ام مطلع شوم. در مجموع نظر مخاطبان نسبت به رمان های که به چاپ رسانده ام بسیار مثبت بوده است. مخاطب بر این باور است که سبک خاص و کشش داستانی به حدی است که شخص را در طول رمان خوانی میخکوب می کند!
بارها برایم نوشته اند که؛ ای کاش فرصت بود تا بی وقفه پای رمان می نشستند تا رمان را به اتمام برسانند. در کل نمودار رشد مطالعه‌ی رمان هایم را به لحاظ موضوع و محتوا در حال اوج گیری می بینم.
و اما در مورد سوال شما نسبت به سرانه مطالعه ی رمان ایرانی ؛
از نظر من رمان و داستان ایرانی همیشه و در هر شرایطی برای مخاطب ایرانی جایگاه خاص خود را داشته است. هر چند این موضوع تازگی ندارد اما باید گفت اگر بی مهرای هم نسبت به رمان خوب ایرانی اتفاق می افتد بیشتر ناشی از عدم معرفی صحیح و تبلیغات است که بخش اعظم آن مربوط به شرکت های پخشی ست که با ناشر در تعامل قرار می گیرند.
در مجموع باید گفت موضوع بازخورد مخاطب، یک فرمول ساده دارد و آن اینکه یک رمان خوب باید در پیشخوان کتاب فروشی های معتبر قرار بگیرد تا بازخوردها به درستی بررسی شود تا رمان خوب جایگاه واقعی خود را پیدا کند .
با توجه به سرریز شدن سیل ترجمه ی رمان های خارجی آیا وضعیت و جایگاه رمان ایرانی را همچنان خوب می بینید؟
- اینجا نه به عنوان یک نویسنده بلکه به عنوان یک خواننده ی حرفه ای باید بگویم خطراتی جدی متوجه رمان ایرانی ست چرا که کتاب های ترجمه بعد از به شهرت رسیدن در کشور مبدع سیر ترجمه در سایر کشورها را در پیش می گیرند. این در حالی است که رمان ایرانی در خوشبینانه ترین حالت به چند نوبت چاپ داخلی دست پیدا می کند.
بنابراین دوباره به پاسخ من در سوال قبل
می رسیم یعنی عدم معرفی صحیح رمان، عدم سرعت پخش رمان و عدم تبلیغات برای دیده شدن رمان، متاسفانه همه و همه آفت هاییست که به جان کتاب های خوب افتاده می افتد.
از این رو نویسنده مجبور است خود را فقط به چاپ مجدد کتاب دلخوش کند.
در خصوص سبک و شیوه خاص خود در حیطه رمان بفرمایید چه شاخصه هایی در رمان های شما نمود بیشتری دارد؟
- در واقع همیشه برآن بوده ام که با نگارش در سبک های مختلف موثرترین ارتباط را با ذهن مخاطب برقرار کنم.
شاید همین نگاه باعث شده که ایده های داستانی را در ژانر های مختلف و با ضرب آهنگی متفاوت در عرصه ی صفحات کتاب به تصویر بکشم. از این رو همه رمان خوان ها با هر سلیقه ای می‌تواند با متن داستان هایی که تا به امروز نوشته ام، ارتباط برقرار کنند. به عنوان مثال؛ مخاطب می تواند رد پایی از سبک هایی چون سیال ذهن، رئالیستی و روانشناسی گرفته تا داستان هایی با تم‌مایه قتل های زنجیره ای به سبک سورالیستی دلهره آور را در رمان ها دنبال کند.
در مجموع باید گفت مشخصه رمان هایی که تاکنون نوشته ام با محوریت آسیب شناسی زنان و تاثیرات آن بر کل جامعه پیش می رود.
داستان های پر هیجانی که آبستن ِ تنش هایی مداوم بین زنانگی و تنانگی ست!
کشش های از جنس مبارزه برای رسیدن، آزادی و‌ یا فرار از مسئولیت پذیری در روابط عاشقانه و یا خانوادگی در کل روایت ها ملموس و قابل تعمق است.
این عملکرد شما ستودنی است چرا که بسیاری از نویسندگان امروز در صدد آن هستند با مباحث شعار زده ، سیمای زندگی را به گونه ای نشان دهند که در واقع آن گونه نیست. در رمان های شما سیمای زندگی چگونه آینگی می شود؟
- ضمن تشکر از حُسن نظر شما، باید بگویم به شخصه بر این باورم که هسته ی اکثر رمان های جاودان دنیا واقیت ها و حتا شاید روزمرگی هاییست که همه انسان ها به نوعی با آن درگیر بوده اند.
واقعیت هایی که گاه غیر قابل باور به نظر می رسند و گاه بنا به دلایل مختلف فرد شجاعت بیان آنچه درونش می گذرد را ندارد!
درست اینجاست که می توان از تفاوتِ نگاه یک نویسنده ریزبین بهرمند شد.
پس نویسنده متبحر کسی ست که بتواند با ظرافت هر چه تمام تر در انتقال احساسات مکتوم انسانی و مکتوب کردن آن ها به روشی قابل فهم موفق باشد.
من همیشه گفته ام نویسندگی نباید به پیچیده نویسی و ثقل نویسی آلوده شود نباید با انگ زرد زدن به هر رمانی آن را از چرخه ی زیست فرهنگی خارج کرد. چرا که به نظر من هدف از رمان نویسی انتقال تجربیات بشری به روشی نو و فارغ از نصحیت ‌و سرزنش است.
بنابراین نویسنده با برانگیختن احساس‌ همذات پنداری مخاطب، از رمان به عنوان منبعی برای آگاهی بخشیدن افراد استفاده می کند .
پس آینه گی در رمان یکی از بهترین روش های آموزش مهارت های روانی، اجتماعی برای بشر امروزیست.
آموزه هایی که برای بدست آوردنشان نیاز به گوش شنوا و اعتراف نیست، نیاز به تایید و تکذیب نیست. بلکه فرد در مواجهه با خود واقعی اش در راستای اصلاح سبک زندگی فردی و اجتماعی خود تلاش خواهد کرد.
کدام بخش از کتاب «رقص با سایه های ناسوت » را مهم تر از سایر فصل ها می دانید؟ می خواهم کمی در مورد آن فصل بدانم، البته بدون اینکه محتوای داستان لو برود.
از نظر من تمام فصل ها از ابتدا و تا پایان جذاب هستند ضمن اینکه همه فصل ها در یک دیگر تنیده شده اند. طوریکه هر بخش جدید با گره افکنی های نو گره های قبلی را از هم باز می کند.بنابراین تفکیک برای برتری دادن فصلی نسبت به فصل دیگر تقریبا غیر ممکن است.
جا دارد قبل از هر چیز در مورد کلیت رمان«رقصِ با سایه های ناسوت» چند جمله ای بنویسم.
این کتاب حول محور سرگذشت دختری به نام ژانیا می گذرد که در شرایط حاد و خاص روانی دست به انتخاب های هولناک می زند.
داستان پوشیده از لایه های مختلف روانی شخصیت های اصلی است که همگی با هم، در تعاملی نابرابر داستان را پیش می برند.
بنابراین فصل مورد علاقه من می تواند قسمتی از رمان باشد که شخصیت اصلی یعنی «ژانیا» در حال واکاوی علت و‌ معلول انتخاب های وحشتناک در طول زندگی اش است.
به عبارتی نقطه ای از رمان که حس همدردی مخاطب با پلیدترین رفتار انسانی هم می تواند برانگیخته شود را بسیار دوست دارم.
به نظر بیدارشدن چنین حسی در مخاطب می تواند نقطه ی اوج این رمان باشد.
به هر حال در این فصل مخاطب آرام آرام متوجه می شود که این زن در بدو رشد گناهکار خلق نشده، بلکه رفتار اطرافیان ناآگاه و نادان او را به ورطه ی تاریک تنهایی و روانپریشی کشانده است.
هدف از این رمان توجه دادن به موضوعات کوچکی ست که شاید خیلی ها از کنار آن بی تفاوت رد می شنوند، است. نشانه های کوچکی که اگر جدی گرفته نشوند می تواند همچو ضربه ای مهلک خود فرد و حتا اطرافیان او را از پا دربیاورد.
از شما ممنونیم که به پرسش های ما صمیمانه پاسخ دادید. ضمن تبریک مجدد برای چاپ چهارمین رمان شما در پایان اگر نکته ای هست که خوانندگان «رقص با سایه ناسوت» برای درک بهتر داستان لازم است به آن توجه نمایند، بفرمایید.
بسیار ممنونم. تنها توصیه ای که می توانم داشته باشم این است که به کتاب «رقصِ با سایه های ناسوت» تنها به عنوان یک رمان نگاه نشود بلکه این رمان می تواند راهنمای خوبی برای توجه دادن به مسائل انحرافی ارتباطی بین افراد نگاه کرد.در پایان از شما برای این گفتگو سپاسگزارم.

گفت و گوی مسعوداصغرنژادبلوچی(شاعر، نویسنده و پژوهشگر ودبیر بخش ادب و فرهنگ خاتون با سحر مقصودی نویسنده چهار رمان فارسی (1)

مسعود بلوچی: چرا رمان ایرانی در برابر ادبیات ترجمه خصوصاً داستان و رمان خارجی با اقبال کمتری مواجه شده است؟

سحر مقصودی: همان‌طور که می دانید دلایل متعددی برای چنین چالش فرهنگی می توان در نظر گرفت که به نظر بنده اولین و مهم ترین دلیل برای بد اقبالی رمان ایرانی این است که طی دهه اخیر ناشر داخلی همواره سعی بر آن داشته تا با کمترین هزینه لیست تعداد چاپ کتب نشرخود را در بالاترین سطح نگه دارد. از آنجایی که چاپ کتب ترجمه، نشر را معاف از پرداخت هزینه به نویسنده اثر می کند، پس الویت ناشر، انتخاب کتب ترجمه خواهد بود.

مسعود بلوچی: یعنی شما بر این باور هستید که ناشر در قالب کار فرهنگی و تجارت نیز سعی دارد در رابطه با حق تألیف نویسنده ایرانی آن هم در این حد پایین نیز شانه خالی کند؟

سحر مقصودی: متاسفانه بله...همان طور که اشاره کردید با توجه به اینکه حق تألیف درصد بسیار پایینی (حدود ۱۰ تا ۱۲ درصد) است با این حال بسیاری از کتب موجود، بدون پرداخت حق تألیف به پدید آورنده ی اثر در بازار پخش شده است. چرا که بیشتر ناشران با عناوین مختلف، هزینه چاپ را از خود نویسنده دریافت می کنند! عناوینی مثل؛کمک به پروسه ی چاپ، خرید تعداد زیادی از کتاب توسط خود نویسنده به جای حق تألیف و یا پرداخت حق تألیف بعد از فروش کل اثر.

مسعود بلوچی:و بالطبع این شرایط تأثیری بر کیفیت محتوای رمان ها خواهد داشت؟

سحر مقصودی: اولین نتیجه اینکه به مرور تعداد نویسندگان خوب کم خواهد شد. مگر یک نویسنده در سال چند رمان بیرون خواهد داد؟ یک یا نهایت دو رمان. همین تعداد هم در خوش بینانه ترین حالت خواهد بود، چرا که اعمال سلیقه ی ناشر، ممیز نشر و در نهایت سانسور ... گاهی این تعداد را به صفر نزدیک می کند.

اعمال سلیقه ی ناشر، دبیر نشر و بعضاً اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی باعث شده نویسندگان رمان های خود را در عرصه ی خفقان آوری گرفتار ببینند. اینجاست که عدم آزادی و اعمال سلیقه مانع خلق یک رمان قوی خواهد شد. اصلاً چطور می شود داستان عاشقانه ای نوشت که در آن از شور و شعف عشق بگوید و بنویسد بی آنکه بتوان از جملات عاطفی و احساسی استفاده نماید؟

واژه هایی مثل بوسه، لمس یا حتا گرمای نفس…ما حتا اجازه به تصویر کشیدن زندگی عادی یک زوج در غالب ازدواج را هم نداریم چه برسد به تصویر سازی عاشقانه برای دو دلداده که رابطه ی به ازدواج نرسیده را از سر می گذرانند.

مسعود بلوچی:تا به اینجا شما به دو مورد حق تألیف و سانسور اشاره کردید، آیا مگر این دو مورد در کتب ترجمه اتفاق نمی افتد؟

سحر مقصودی: در بخش حق تألیف، ناشر ایرانی هیچ هزینه ای به نویسنده اثر پرداخت نخواهد کرد، پس همین امر باعث شده تعداد چاپ کتب ترجمه از کتب داخلی پیشی بگیرد و اما در مورد سانسور کتب ترجمه باید بگویم بی شک آنها هم با سانسور مواجه خواهند شد با این تفاوت که نویسنده در کشور مبدأ هرگز از اِعمال سلیقه مترجم باخبر نخواهد شد.. برای همین است وقتی می گوییم «ترجمه ی خوب» یعنی کسی باید باشد که کتاب خارجی را به زبان اصلی با چند ترجمه ی داخلی خوانده باشد تا این عبارت مفهوم واقعی خود را بیابد. بنابراین به راحتی می شود علت هجوم کتب ترجمه در بازار ایران را پیدا کرد، عدم نظارت مؤلف اصلی بر خروجی ترجمه کتاب هایش.

مسعود بلوچی: نگاه و توضیحات شما باعث شفاف تر شدن ذهن مخاطب خواهد شد می خواهم بدانم بعد از موضوعات فوق مانع بعدی برای رشد واقعی رمان ایرانی را در چه می بینید؟

سحر مقصودی: از نظر من معضل بعدی ای که باید به آن اشاره کنم، تیراژ رمان های داخلی است. متأسفانه اخیراً رمان ها با تیراژ ۳۰۰،۲۰۰ و در نهایت ۵۰۰ نسخه به چاپ می رسند؛ بدیهی ست وقتی تیراژ پایین باشد، قیمت کتاب بالا خواهد رفت و جایی که قیمت بالا باشد امکان خرید هم کم می شود. اصلاً به فرض اینکه هیچ مخاطبی، مشکلی برای پرداخت بهای کتاب نداشته باشد، با این تیراژ، یک رمان خوب شانس زیادی برای دیده شدن خواهد داشت؟ در سراسر دنیا کتاب خانه های عمومی بهترین گزینه برای خرید کتاب هستند. یک فرمول ساده کتابخانه با خرید حداقل دو جلد از یک کتاب هم به ناشر کمک می کند و هم به مخاطب تا با کمترین هزینه به کتب مورد علاقه اش دسترسی داشته باشد. با یک حساب سرانگشتی می شود گفت ما در ایران بالای ۲۰ هزار کتابخانه ی عمومی داریم که با احتساب تهیه دو جلد از هر کتاب قطعاً تیراژ بالای ۳ هزار جلد هم کافی نخواهد بود!

بنابراین ریشه ها و آفات عدم دسترسی عموم به رمان های خوب ایرانی کاملاً مشهود است.آفت هایی که گویی هر روز زیرشاخه های بیشتری پیدا می کنند و هیچ نهاد و قدرتی توان مقابله با آن را ندارد.

مسعود بلوچی: به نظر شما چرا تا به امروز هیچ رمان ایرانی جز چند رمان مثل بوف کور و ..نهایتاً یکی یا دو تای دیگر...از فارسی به زبان های دیگر ترجمه نشده است؟

سحر مقصودی: باید بگویم عدم موفقیت رمان ایرانی در عرصه های بین المللی به همان آفت های داخلی بر می‌گردد. بارها دیده شده که در آغاز تولد یک رمان بلافاصله یک عده با چوب های مختلف بر پیکره ی اثر آماده‌ی چاپ یا کتابی که تازه در بازار پخش شده می کوبند. یکی می گوید کتاب زرد است، دیگری می گوید نویسنده اش تحصیلات آکادمیک در حوزه ی ادبیات ندارد، آن دیگری اصلاً خوش ندارد نویسنده ی نوپایی در عرصه ی ادبیات پررنگ شود و ده ها اما و اگر دیگر... از سویی همان‌طور که می دانیم بسیار از نویسندگان برتر دنیا نه تنها مدرک آکادمیک مرتبط نداشته اند، بلکه بسیاری حتا تحصیلات متوسطه را نیز به پایان نبرده بودند اما آثارشان بر ادبیات جهان تأثیر شگرفی گذاشته است. به عنوان مثال «ویلیام فاکنر» که مدرکی معادل دوره راهنمایی هم نداشت. او روزها در نیروگاه برق کار می کرد و شب ها مشغله اش نوشتن بود. یا نویسنده ی بنام ایتالیایی «گراتزیا دلددا» که برنده ی جایزه نوبل شد... حال در ایران به فرض، نویسنده از این موارد هم که عبور کند تازه باید با غول دیگری مواجه شود و آن هم کسی نیست به جز دبیر و یا هیئت تحریریه نشر. که هر یک به تنهایی لشکری خواهد بود در برابر نویسنده ی نو پا و یا معتبر.

مسعود بلوچی: دوست دارم در مورد ممیز یا همان دبیر نشر که بعضاً در قالب هیئت تحریریه مشکل تراشی می کند

کمی بیشتر توضیح بدهید.

سحر مقصودی: برای اینکه از کلی گویی دور باشیم ترجیح می دهم از تجربه ی شخصی ام در این زمینه بنویسم؛ چندی پیش آخرین رمانی که نوشته ام را به یکی از نشرهای معتبر در حوزه رمان ارسال کردم که بعد از مدت نه چندان کوتاهی نشر برای چاپ رمان با عنوان «تغییرات بسیار جزیی» اعلام آمادگی کرد. چیزی نگذشت که عبارت «تغییرات جزیی» تبدیل به تغییر نام کتاب، حذف و سانسور بخشی وسیعی از روند قصه بخصوص بخش های عاشقانه داستان و در نهایت کاستن حجم کتاب از ۲۲۵ صفحه به ۱۲۵ صفحه شد. طی صحبتی که با نشر صورت گرفت قرار شد با ممیز جلسه ای داشته باشیم تا زوایای تاریک این تغییرات وسیع شفاف شود. در نهایت جمله ای که شنیدم بیشتر باعث بهت و‌ حیرتم شد: «من هم کتابی با این تعداد صفحات داشتم، چون با شکست مواجه شد، بهتر است شما هم تعداد صفحات را کم کنید.» جالب اینکه اسم چنین اِعمال سلیقه ای را هم گذاشته بودند «پیشنهاد»! کجای دنیا، سانسور در چنین وسعتی را پیشنهاد می نامند که در ایران با آن مواجه ایم؟ و من در نهایت از پذیرش چنین تغییرات و سانسور فاجعه باری سربازدم و توصیه کردم که نشر به جای قبول کتاب از بیرون، چند نویسنده ی نوپا انتخاب کند تا کاملاً فرمایشی، غالب بندی شده و طبق سلیقه ممیز برای نشر رمان بنویسند.

جناب بلوچی شخص شما هم نویسنده هستید و به خوبی از مسائل و ‌مصائب نویسندگی آگاهید با این شرایط چه توقعی می شود از یک نویسنده داشت؟

سانسور و اعمال سلیقه نشر از یک طرف، سانسور ارشاد هم به آن اضافه می‌شود با این همه فشار سلیقه ای و روانی که بر شانه ی نویسنده ایرانی سنگینی می کند، می شود توقع تولد یک اثر بکر برای جهانی شدن، داشت؟

مسعودبلوچی: بیشتر موارد و اشارات شما قابل قبول است، منتها بنده بر این باور هستم که «نویسنده» باید بتواند با هنرنمایی و استفاده از امکانات زبان از سدها بگذرد و بر رودخانه ها «پل» بنا کند.

ادامه دارد

برای آمدن نوه سالار خوان ترانه راه انداختن!

مسعود اصغرنژادبلوچی

پیش از آن که بخواهم یادداشتی برای این رمان بنویسم باید اشاره کنم کتاب را باید خواند. این کتاب از آن دست از کتاب هاست که من به آن اسم رمان زنده نوشتن می گویم. یعنی از جلد اول و ماجرای اول تا آخر ه لحظه یک پرده از یک بخش از موضوع به شکلی پر رنگ می شود در جلد اول از جایی که می خوانیم: اتفاق خوشایندی که لحظه‌‌هایی بعد، تحقق یافت. با دور شدن شیهه‌ی اسب‌ها و کوبش سم‌های‌شان، قربانعلی سر از خاک کند و بر زمین نشست. آفتاب اکنون طعم غروب به خود می‌گرفت. گویی خورشید با هر گامی که فرومی‌نشست، قربانعلی را به عشق‌آباد دعوت می‌نمود. از او می‌خواست، بیش از این درنگ نکند و مهم‌ترین تصمیم زندگی‌اش را بگیرد... بازگشتن به عشق‌آباد و یا...؟ به سوی نیشابور، به راه افتاد تا از عشق‌آباد و نگاه سبز آن بانو، دور و دورتر شود؛ اما این امکان نداشت. هر گامی که برمی‌داشت، یاد آن بانو، در وجودش، زنده‌تر می‌شد. او قادر نبود، بیش از این، از عشق‌آباد و آن بانو، دورتر شود. تا آن جا که ایراندخت در جلد سوم می گوید: ـ گفت، وقتی پسرم را به شما می‌سپارم، به شما بگویم؛ گوشت‌اش از شما باشد و استخوان‌هایش از من! همه و همه مثل یک سریال چند قسمتی در هم تنیده و غیرقابل تفکیک مخاطبرا به پیش می برد. حال این که مردم رنج رمان چهار جلدی مرتضی فرخی ذیل ادبیات اعتراضی و برگرفته از فرازها و فرودهای رفتارهای اجتماعی صد سال اخیر است یا بر آمده از ذهن خلاق و چشم خسته از دیدن و درک کشیدن...از عهده این جانب خارج است اما در این رمان می توان ایران صد سال گذشته را در گوشه ای جست و دید که می‌تواند معادلهای از آن را در سایر بخش‌ها نیز پیدا کرد. نویسنده شهامت به خرج می دهد که در یک رمان بلند وارد جزئیات می شود. یعنی آنقدر گفته و آنقدر گفته و آنقدر نوشته و آنقدر به شکل کلی موارد را ارائه کرده و نادیده گرفته شده که به جزئی نگری می‌پردازد. اما اینکه می‌خواهد چه بگوید را باید خواند چرا که گفتن ندارد وقتی نوشته شده است. و این که چرا در یک جلد در یک داستان بست نمی کند مسئله دیگری است که برمی گردد به شور و نور نوشتن درباره درد مردم خسته. در این رمان نسبتاً بلند جغرافیایی زیسته ی ذهن مرتضی فخری از گستره هستن در کلمه ذیل وظیفه ادبیات و ادبیات مستند که به نظر من رمان تاریخی مستند غیر فرمایشی است که اسم رمان تاریخی یا اعتراضی به خود می گیرد ما شاهد جزئی نگری های نویسنده ای هستیم که در گذشته ای نه چندان دور با کلی نگری ها خیلی مواد از مخاطب و مردم را نادیده گرفته است. بازنگری در خد که موجب شده نوشتن التیام بخش باشد برای وی و در مواجهه با موارد نویسندگی و رخدادها و سرمایه‌گذاری‌های مالی و معنوی ذیل تلاش های روزمره شخصی، وظیفه بزرگی که بر دوش شهر و اجتماعات را از شانه بردارد و بر شانه خود بگذارد. نویسنده با چهارجلد نوشتن گوشزد می کند به این که باید به موارد ارزشی این سزمین با نکته بینی و تامل دو چندان نگریست. این که فخی دست به رمان زنده نوشتن می زند دست خد مرتضی فخری نبوده است. به نوعی طول درمان گرفتن از روزگار است که ذهن ها ا خسته کرده است. مواردی ه فخری دست به نوشتن آن ها زده است را همه می دانند فقط او زحمت کشیده آن را به رشته تحریر در آورده است. ـ چه کسی فکر می‌کرد، روزی آن اصغرکور پیر پاتال، دوباره به عشق‌‌آباد برگردد و برای بازگشتن نوه‌ی سالارخان، خانه‌ی سالارخان را تر و تمیز کند و برای آمدنش ترانه راه بیندازد و صدایش را آن قدر بلند کند، که گوش فلک کر شود؟ به عمق تاریک روشن قبرش خیره شد. قبری که کمی دورتر از مزار شهدای جنگ، بین قبر سید‌اکبر و آقای عشق‌آبادی و شیخ یونس و خاله عایشه حفر شده بود.

مرتضی فخری دست به نوشتن داستانی زده است که اگر بدان پرداخته نشود از نبض نی افتد . در ذیل نبض زمان و با زبان داستان در کوچه پس کوچه های دلسوزانه دل نگرانی ها به دردش میآرد و به جای فریاد و گلایه با مداد و نور و مانتیتور فقط می نویسد. مدعیان نوشتن در قراری با خود سعی می کنند برای مخاطب تصمیم بگیرند اما مرتضی فخری در داستان خود برای کسی تصمیم نگرفته است این تصمیم اجرای یک روایت تغییری در نهاد ذهنی چند نسل مختلف است که به نوعی باید گفت هر سرزمین و مردمان هر سرزمین هر شهر روی نویسنده های خود اقدام کنند و تعصب می پردازند و این به خاطر دیدن درونشان است که توسط نویسنده برای آنها بازگویی می شود به هر حال در رمان مردم رنج هیچ اتفاقی رخ نداده کسی از آن بی خبر باشد. تنها اتفاق افتاده است این است که همه می دانند نویسنده در لحظه نوشتن تنهاست و مرتضی فخری در نوشتن رمان رنج تنهاترین بوده است. اینکه بخواهیم بگوییم که این رمانی که بیش از ۴ هزار صفحه است خوب است یا بد؟ یک مسئله انتقادی و انتقالی است از خود چرا که باید آن را خواند مثل کلیدر دولت آبادی. اما خوبی و یا نکات مثبت این کار را دیدن یعنی اینکه این کار به زحمت و هزینه کرد شخصی به سرانجام رسیده است و به نظرم جامعه خصوصاً جامعه ادبی فرهنگی و بانیان فرهنگ و ادب هر سرزمین و هر شهر و شهرستان باید به خود آمده و بنگرند که در ذیل فرازها و فرودها سرمایه‌گذاری‌های باهوده و بیهوده، کسانی هستند که همچنان دلسوزانه؛ حال موفق یا نسبتاً موفق یا ضعیف در حال پردازش و پرداختن به موارد ارزشی و معنوی این کشورهستند.

توجه نکردن به / از مهاجرت شاعران به دلیل مطالعه نکردن آثارشان است که این موضوع از دور تا امروز قابل مرور است. اصولاً خواندن به گونه پیش رفته است که از چالش حقیقی و اصلی دور افتاده است.

کسی نمی خواهد کتاب بخواند و این به دلیل عصبیت معیشتی نیست. ما قبل ها گرسنه هم داشتیم.

بخشی از یک داستان

برای بازگویی کردن جستارهای ادبی در بطن شعر و داستان باید کمی جسارت به خرج داد و با اتکا به آثار ارائه شده توسط گذشتگان یک فرضیه ساخت و آن را برای مدون سازی در شعر مورد تحلیل و بررسی قرار داد. باید تاریخ و تکرارهای آن را برای تدوین آن چه از حافظه انسان خارج می شود استفاده نمود. #یادداشت_ادبی #ساختار_نقد #جستار #جسارت